Het bijzondere kacheltje van mijn opa’s T-Ford

Voor de grote wereldbrand had mijn opa in Zwolle een bakkerij. Met een winkel erbij. Brood, koek, vaste klanten en een bakfiets die elke dag zwaarder leek te worden. Het is 1934, de zaken lopen goed en dat betekent maar één ding… harder trappen. Terwijl mijn oma in de winkel staat, sjouwt opa zich overdag een ongeluk en staat hij ’s nachts alweer deeg te kneden. Dat houdt een mens niet vol. Er moet iets veranderen.

Door: Jan van ’t Spijker

Die oplossing komt in de vorm van een Ford Model T bestelwagen. Geen nieuwe, maar een exemplaar uit het begin van de jaren twintig. Oud, maar taai. En vooral… sneller dan een bakfiets. In Nederland reden er in die tijd nog duizenden T-Fords rond, vaak al meerdere keren van eigenaar gewisseld. De T was eenvoudig, betrouwbaar en goedkoop in onderhoud. Precies wat een hardwerkende bakker nodig had.

Opa moest wel eerst nog even een rijbewijs halen. Dat stelde weinig voor. Vier gulden, een korte rijtest en theorie was iets voor later… of nooit. Met het papiertje op zak begon het nieuwe leven. Geen trappen meer, alleen nog aanslingeren. Luxe. Pure luxe. De jaloerse blikken van collega-bakkers op hun bakfiets nam hij er graag bij.

Maar dan komt de winter. En winters waren toen nog winters. Sneeuw, vorst, wekenlang ijs. En dat levert ineens een probleem op. De Ford is watergekoeld. Koelvloeistof zoals wij die kennen, bestond nog niet. Gewoon water dus. En water bevriest.

De oplossing van veel automobilisten was simpel en omslachtig tegelijk. Na elke rit het koelwater aftappen. De volgende dag weer bijvullen, liefst met warm water. Dat ging niet om een paar liter. Afhankelijk van de uitvoering zat er in een Model T zo’n 15 tot ruim 20 liter water. Veel auto’s uit die tijd hadden geen waterpomp, maar thermosyfonkoeling. Warm water stijgt op, koud water zakt. Dat werkt prima, zolang alles vloeibaar blijft.

Na een tijdje is opa het zat. Elke dag dat gesjouw met emmers. Alcohol bijmengen kan ook, maar dat verdampt snel door het lage kookpunt en is bovendien duur door de accijns. Elke ochtend met je neus boven de radiateur hangen om te ruiken of er nog genoeg alcohol in zit… dat is ook geen leven.

En dan is daar ineens een advertentie. Een Duits apparaatje, met een trotse slogan: Die Sonne im Winter. De naam: Katalyt. Een klein kacheltje, speciaal bedoeld om onder de motor te plaatsen. Geen vlammen, geen rook, maar warmte via een katalytisch proces. Benzine of petroleum in een klein tankje, de instructie erbij met typisch Duitse humor: Gebrauchsanweisung beachten, sonst gibt es Ärger!

Het is een slim apparaatje. Door katalytische verbranding ontstaat er geen open vuur, maar wel hitte. Tot wel 500 graden intern. Genoeg om de motor en het koelwater vorstvrij te houden. En dat tot zo’n twaalf uur lang. Dergelijke kacheltjes waren in de jaren twintig en dertig geen zeldzaamheid. Ze werden gebruikt onder auto’s, tractoren en zelfs vliegtuigen. Vooral in Midden- en Noord-Europa.

Opa’s Ford blijft die winter heel. Geen gescheurde motorblokken, geen bevroren radiateurs. Probleem opgelost.

En het mooie is … dat kacheltje bestaat nog steeds. Bij het opruimen van mijn werkplaats kwam ik het weer tegen. Opa’s kacheltje. Met patina, met verhalen. Zo’n object dat meer zegt dan duizend foto’s. Ik denk dat ik ’m toch maar eens ga opknappen.

Lang heeft opa overigens niet van zijn Ford kunnen genieten. Bij het afleveren van een bestelling bij een grote klant besloot een passerende vrachtwagenchauffeur dat de T-Ford in de weg stond. Zonder te vragen stapte hij in. Slecht idee. De bediening van een Model T is even wennen. Linker pedaal koppeling en versnelling, middenpedaal achteruit, rechts rem. Gas met een hendel aan het stuur. Dat liep niet goed af.

De Ford ging dwars door de gevel van de klant. Broodjes iets te bruin gebakken, zogezegd. Einde T-Ford.

Opa zat weer op de bakfiets. Tot 1961. Toen kwam er opnieuw een auto. Een splinternieuwe DAF 600. Maar dat … dat is weer een heel ander verhaal.

(Hieronder staan nog meer foto’s.)