Jawa: Op weg naar het einde?

Of: Jawa. Van begin (tot eind?)

Jawa is een historisch merk in de motorindustrie dat in de jaren vijftig en begin jaren zestig bekendstond om zijn betrouwbare en robuuste motorfietsen. Het bedrijf werd opgericht in 1929 in Tsjechoslowakije en groeide al snel uit tot een toonaangevende speler in de wereldwijde motorfietsmarkt. De naam jawa is een acroniem en staat voor “Janeček en Wanderer”, de namen van de oprichters. Jawa was ooit het toonbeeld van vooruitstrevende kwaliteit en techniek. Er was na WOII nog een schitterende opleving op het gebied van kunnen en maken: de 500 cc viertakt eencilinders met bovenliggende nokkenassen.

Het eerste in serie geproduceerde type was de 15/00 uit 1952, de zogenaamde “Slak”, dan het type 15/01 en 15/02, met buddyseat, grote trommels en spatborden met biezen. In de jaren 1955-1956 werd type 15/02 geproduceerd. De koningsas dreef de nokkenas bij type 00 met een spiraaloverbrenging aan, bij de typen 01 en 02 was het een kegeltandwiel. Remmen waren bij type 00 en 01 enkelzijdige trommels. Type 02 had volle naaf aluminium remtrommels. Type 00 en 01 hadden een zadel, type 02 had een buddy. De type 02 had ook een hoger motorvermogen van 26 in plaats van 28 pk, een hogere topsnelheid van 135 naar 147 km/u. Het model werd geproduceerd tot 1958. In totaal zijn er ongeveer 7200 JAWA 500 OHC-motoren geproduceerd, waarvan ongeveer 5000 van het type 15/02. Dat de topstukken van Jawa aan het begin van hun bestaan zwakke punten hadden, dat bedekken we met de mantel der liefde. Terecht.

Tijdens een bezoek aan Jawa-liefhebber/importeur Jelle Venema kwamen we, na het bekijken van zijn collectie, op zijn importeurschap. Jelle’s collectie bestaat voornamelijk uit originele, niet-gerestaureerde exemplaren. Uit de begindagen zijn er Peraks en Ogars. Maar ook een JAWA 559 automatic van 1966, het patent dat door Honda werd gekocht, en de Hondamatic met een startmotor. Jelle wilde een nieuwe Jawa. Die was hier niet te koop. Dus ging hij naar Tsjechië, kocht daar zijn Jawa en werd in de wandeling meteen maar Jawa-importeur voor Nederland.

De Tsjechen van Jawa zijn blijkbaar ook al door modern marketingdenken besmet. Ze vroegen Jelle een dealernet van 25 Jawadealers op te zetten. Dat gaat het hem niet worden. Maar mocht je ambities hebben….

Maar even zo goed zit de Jawaman met de ware mengsmering in zijn aderen met een dilemma.

Jawa was ooit mondiaal toonaangevend. Dankzij briljante politieke inzichten mocht de fabriek onder het socialistisch/communistisch regime alleen maar simpele tweetakten bouwen. Die aanpak hield ook in dat productontwikkeling verregaand als decadent werd gezien.

Er werden miljoenen Jawa’s gebouwd voor gebruik binnen de communistische invloedssfeer. Terwijl de rest van de motorwereld zich dapper doorontwikkelde, werden Jawa’s totaal gedateerde machines waar je het best nog wat lacherig over kon doen.

Dat vond de hele wereld op allerlei Jawa-liefhebbers na. Hier was dat bastion van vergeten tweetakttechnologie de Jawa CZ Club Nederland – https://www.jawaczclub.nl/. Na de definitieve val van het communisme kwamen er een hoop Jawa’s onze kant op. Tsjechen en Slowaken en anderen wilden van de herinneringen van het oude regime af. Nog wat later sloeg de nostalgie toe. En de mannen die het eerst hun Jawa’s hadden weggedaan om modern en kapitalistisch te worden… die werden nostalgisch. Ze hadden intussen (serieus) verdiend en gingen Jawa’s terugkopen. Nog net niet ‘tegen elke prijs’, maar toch… De klassieke Jawakoorts in Tsjechië en Slowakije is trouwens over zijn hoogtepunt heen.

De prijzen gingen door het dak. Een Jawa Californian die nieuw 1.999 gulden had gekost? Daar werd 9.000 euro voor gevraagd. De echte Jawa-liefhebbers huilden. Een paar flexibeler Jawa-verzamelaars verkochten hun spullen voor hoofdprijzen.

Intussen was Jawa nog steeds actief in Tsjechië. De nieuwe Jawa’s leunden nog sterk op de nostalgische uitstraling van de inmiddels klassiekers. Maar ze werden/worden voorzien van ingekochte viertaktblokken tot 660 cc. Voor klassiekerliefhebbers met een hang naar gemak is er de 350 cc OHC (die trouwens 400 cc is) twin. Die ziet er (bijna) net zo uit als… De overige types zijn mild retro en voorbeeldig afgewerkt. En Jelle heeft zelfs een echte BMW GS-killer in huis voor minder dan een derde van de prijs van een BMW 1300 GS: de RVM by JAWA Adventure.

Jawa in India

En dan is er de EU-conforme Jawa 300 CL. Uit India. Dat is een pure, spatzuivere retro. Een ‘tribute bike’. Jawa-motorfietsen werden in 1960 in India geïntroduceerd en hebben tot op de dag van vandaag een cultstatus. De productie wordt in India uitgevoerd door Ideal Jawa India Ltd vanuit Mysore. De Jawa-fabriek was gevestigd in Yadavagiri langs de spoorlijn die naar Mysore Junction loopt. Jawa-motorfietsen worden in India geproduceerd door Classic Legends, een dochteronderneming van Mahindra & Mahindra, via een licentieovereenkomst met het oorspronkelijke Tsjechische bedrijf JAWA Moto. India/Mahindra is intussen een belangrijke speler in de mondiale motorwereld. Het land timmert dapper aan de weg en scoort hier stevig met de Royal Enfield-lijn.

En Yezdi dan?

Ideal Jawa (India) Ltd was een Indiaas motorfietsbedrijf gevestigd in Mysore. Het verkocht vanaf 1960 gelicentieerde Jawa-motorfietsen onder de merknaam Jawa en vanaf 1973 onder de naam Yezdi. De slogan voor de motorfietsen die het bedrijf verkocht, was: “Forever Bike, Forever Value”.

De toekomst, de twijfel

Jelle Venema mijmert over de toekomst van ‘zijn’ merk. De lijn tot vandaag de dag past in zijn denken. De motoren hebben nog voldoende Jawa-genen. Maar het Tsjechisch management staat op het punt confectie-afhaalchinezen te gaan voorzien van Jawa-bestickering. Dat gaat Jelle te ver. Dus wat de toekomst gaat brengen? Ach, de geschiedenis herhaalt zich: in zijn nieuwjaarsconference van 1966 zong Wim Kan al: “Waar we heen gaan, Jelle zal wel zien.” Kijk maar op YouTube.

Met dank aan Jan Eggink voor de fotografie
en aan Jelle Venema voor de gedenkwaardige ontmoeting.

www.venemamotoren.nl