Sluitingsdatum meinummer -> 17 maart
Allemaal Jawa’s
Net na WOII presenteerde Jawa de Perak. Perak betekent ‘geveerd’. Dat was in die tijd de nog lang niet overal gangbare achtervering die de naamgever was. De Perak was een (in het geniep letterlijk onder de ogen van de Duitse bezetter) heel nieuw ontwerp waarmee Jawa na WOII een straatlengte voorsprong pakte op de mondiale concurrentie die de zaken weer oppakte met de vooroorlogse modellen.
Jawa werd toonaangevend, ook in de sport. Helaas: het merk verzandde in het moeras van de socialistisch-communistische principes en bureaucratie. Maar in landen als India bleven ze massaal in licentie gebouwd en verkocht worden als eenvoudig en degelijk gemotoriseerd verkeer. De tweetakt Jawa’s waren – en zijn – daar pure gebruiksartikelen.
In Europa was het dieptepunt dat het te veel moeite was om je Jawa naar de sloperij te brengen. We kennen iemand die in die tijd elke week naar de lokale oudijzerhandel ging om daar Jawa’s op te halen. Eerlijkheid gebiedt te zeggen dat hij dat niet deed vanuit een heldere toekomstvisie. Boerenzoon Henk was door te lange en te innige relaties tussen neven, nichten en verdere familieleden niet erg scherp achter de wenkbrauwen. Maar hij had veel Jawa’s.
Jawa’s gingen van een paar honderd gulden naar een paar honderd euro. En toen kwam er wat nostalgie… Maar die werd overspoeld door een tsunami van weemoed in wat nu de losse landen Tsjechië en Slowakije zijn. De landslieden daar beseften dat ze na de val van het communisme hun erfgoed hadden verkwanseld. En omdat ze het kapitalisme warm hadden omarmd, waren er in de ex-thuislanden mensen die niet alleen ruim in de nostalgie, maar ook ruim in de euro’s zaten.
Zo kon het gebeuren dat ze hun blije hebzucht gericht verdeelden over de types Jawa die ze naar historie en smaak het belangrijkst/mooist/meest zeldzaam zagen.
De basale insteek was: hoe ouder, hoe beter; hoe zeldzamer, hoe beter; en liefst fabrieks- of tijdsorigineel. En hoe mooier, hoe beter. Showroomshine vs. patina… Dat soort dingen. We zagen zo een Jawa Californian 350 (die feitelijk bedacht was om vanuit het kapitalistische Westen keiharde valuta aan te trekken en die ‘lokaal’ daarom zowat onverkrijgbaar was) op een veiling afgeslagen worden op 9.800 euro. Die machine kostte indertijd nieuw 1.999 gulden.
Daarvoor zat nog het Perak- en Ogar-verhaal. De Peraks waren dus die machines waarvan de Duitsers geloofden dat ze voor de SS werden ontwikkeld. Met een hagelnieuwe 250 cc-blokmotor, voor- en achtervering (Perak = ‘veer’), betrouwbaar, zuinig en helemaal up-to-date. Met een 350 cc-tweecilinder werd de Perak de Ogar. En ‘Ogar’ staat in de hoek van het Pools-Tsjechisch-Slowaaks voor jachthond of iets als een echt stoere vent.
Veel Peraks en Ogars zijn ergens in hun leven van versere blokken voorzien. Dat past allemaal vlekkeloos. Hardcore mannen vinden dat niet zo goed, maar de mensen die het begrip ‘tijdsorigineel’ wel begrijpen, vinden het prima.
De ruim van plaatwerk voorziene Jawa’s uit de jaren vijftig en zestig hadden nog een grote gebruikersfactor. Ze waren betrouwbaar en betaalbaar vervoer voor mensen die zich nog geen auto konden veroorloven. Vanaf de 634-types kregen de Jawa’s – waarvan de meeste voor exportdoeleinden 350 cc-twinblokken hadden – een modernere styling. Maar ze waren technisch inmiddels al erg gedateerd, hoe slim en doordacht sommige delen ook waren. De 634-638 machines maken lokaal de verzamelaars nog niet echt wild. Maar er is wel een soort cultus omheen gegroeid. En er worden erg fraaie exemplaren op de wielen gezet.
De Red Style, Blue Style en zo nog een paar kleurenschema’s hebben de moderne plestik looks het meest doorgevoerd. En ze zijn nog het minst gezocht.
Intussen worden er in India en via Praag nog steeds nieuwe Jawa’s gemaakt. En dat is leuk om te weten. En best hebberig makend.
Laat me gerust weten als je ook grammaticale of stilistische revisie wilt!
De Jawa Perak was mijn eerste motorfiets. In 1965 was ik 12 jaar oud en bezocht de plaatselijke rommelmarkt (georganiseerd door de Scouting) op zondagmiddag. Daar stond de Jawa, bouwjaar 1949, beschikbaar gesteld door een bejaarde dame, wiens man overleden was. De Jawa had een paar jaar in het schuurtje gestaan en mocht nu weg, voor het gigantische bedrag van f 7,50 om de Scouting te steunen. Omdat ik lid was van de Scouting mocht ik de Jawa naar huis brengen en geld ophalen (ik had natuurlijk niet zoveel geld bij me). Lopend met de Jawa naar huis en teruggekomen om te betalen. De Jawa heeft jarenlang bij ons in het schuurtje gestaan en werd af en toe grondig gepoetst en soms gestart. Toen ik 16 jaar oud werd, in 1969, en een Tomos bromfiets kreeg voor mijn verjaardag, was de liefde voor de Jawa over en verdween naar een oud ijzer handelaar, die wekenlijks door de straten struinde met een bakwagen.
In het Jawa verhaal staat één grote fantasie, die heel hardnekkig klijk te zijn. De werkelijkheid is:
Jawa had vanaf begin jaren dertig heel goede contacten met DKW. De Jawa auto’s waren gebaseerd op DKW techniek.
De Jawa motorfietsen waren in de jaren dertig gebaseerd op De Britse Villiers techniek (behalve het eerste model, in 1929, dat eigenlijk een Duitse Wanderer was)
Toen eind jaren dertig Tsjechie (Sudetenland) bezet werd door de Duitsers, werd de JAWA fabriek gebruikt voor oorlogsproductie Wapens en munitie). Er werden DKW ingenieurs aangesteld, die een goedkope en eenvoudige motorfiets construeerde voor gebruik aan het front.
Er waren een paar prototypes ontwikkeld, een 250cc single en een 350cc twin in 1939. Het eerst genoemde model, de 250cc single, werd in productie genomen en er werden er een paar duizend afgeleverd aan het front in Rusland, in 1940 en de daaropvolgende jaren. De Jawa magazijnen lagen vol onderdelen voor massaprocuctie en er stonden ongeveer een paar duizend exemplaren klaar voor aflevering in de kleur Veldgrijs, toen de oorlog ten ende liep in 1945.
Jawa heeft die eerste Veldgrijze voorraad overgespoten in Jawa-rood en op de markt gebracht, als Perak. Jawa was daarmee het eerste merk, dat in 1945 een hypermoderne motorfiets kon leveren aan het publiek. Uit de gigantische onderdelenvoorraad werden nog meer Jawa’s samengesteld en Jawa ging door met onderdelen produceren, voor nog meer Jawa’s. Dus lieve mensen, de Jawa Perak is ontwikkeld en gemaakt door DKW technici in de Tsjechische Jawa-fabriek.
Ook de 350cc twin werd in productie genomen, in 1947, als Ogar (dat toen nog een onafhankelijk merk was). Op verzoek van de Russen die inmiddels de baas waren in Tsjechie, werd JAWA en Ogar samengvoegd en veranderde de naam naar JAWA typ 11 en Typ 12.
Ik schrijf boeken over automobiel-en motorfiets geschiedenis, die ik niet op de markt breng, omdat ik in mijn boeken afbeeldingen gebruik van internet. En dat blijkt een misdaad (beeldrecht genoemd), waar zware straffen op staan.
Ik hoop wel dat je deze tekst weergeeft in “Auto Motor Klassiek”. Zodat het Jawa sprookje eindelijk eens ophoudt te bestaan. Ik hoor wel eens wilde fantasieen dat Jawa in het geheim motorfietsen maakte in een kelder en achter een houten schotje in de fabriek. En volwassen mensen nemen die onzin over voor waarheid.? ???
Ik hoop
350 twin. Dat was de motor waar ik in 72 n paar lessen op heb gehad, dubbele bediening, instructeur achterop en waarmee ik daarna afreed. (2x) Ik heb dat schakelen nooit goed onder de knie gekregen met dat ding, maar geniaal was ’t wel! Daarom een onuitwisbare herinnering gebleven.
Ogar was eigenlijk een zelfstandig merk, dat door Jawa werd overgenomen. Verder klopt het verhaal goed.
Vergeten te vermelden dat Jawa een tijdlang de meest geproduceerde motor ter wereld was. De Sovjet-Unie importeerde er 100.000 per jaar, hun eigen IZH was gebaseerd op Jawa-techniek. Bijzonder waren de Oilmaster smeerautomaat, de ingekapselde ketting en het schakelpedaal dat ook koppeling en kickstarter was.
Tja, vergeleken met de overvloed aan fraaie en snelle Japanners moest het merk bakzeil halen. Een Jawa 638 liep netaan 125. Het was een werkpaard. Betrouwbaar, voordelig, zuinig, eenvoudig zelf te onderhouden zijn natuurlijk andere kwaliteiten dan blits en snel en gauw versleten.
Het was mijn eerste motorfiets, een Jawa 250, een 1 cilinder, ik was 13 jaar oud, het was een cadeau’tje van mijn vader, een geheel omgebouwde wegmotor naar een crossmotor, het ding was van ergens uit 1955 maar dat mocht de pret niet drukken, het had noppenbanden, een breed crossstuur en en open uitlaat, er zat meer vermogen in dan ik als onervaren rijder aankon, ik had er mijn handen vol aan en ik leerde ermee rijden in de Handelse bossen en op het Gemertse circuit en reed ermee van dorp tot dorp door de Brabantse bossen, dat was toen heel gewoon, tot ik op een dag ermee op de openbare weg reed in Handel en aangehouden werd door een politieagent, deze vertelde mij dat ik verder lopend naar huis moest, anders zou deze het aan mijn moeder vertellen dat ik op de openbare weg gesnapt was, hier had ik niet zoveel trek in daar ik regelmatig benzinegeld van mijn moeder kreeg om te gaan rijden, en ik ben lopend naar huis gegaan naar de Rooye Asch in Handel. De Jawa was overigens een zeer bijzondere motor, de versnellingspook kon je induwen richting het motorblok en omhooghalen en dan was het de kickstarter, een kickstarter die een bijzondere eigenschap had dat als je de versnellingspook bediende, en je hield deze bediend, dus naar beneden of naar boven, dan was het ook een voetkoppeling die je ook kon laten opkomen, 1 pook die drie verschillende functie’s heeft op een motorfiets dat had en heeft alleen Jawa, een geniaal ontwerp dus. Een leuk verhaal daarbij is; dat de Jawa tijdens het starten terugsloeg en dat was en gemene klap, er zat een winkelhaak in mijn gympie, mijn vader stond er lachend naar te kijken en vertelde mij dat ik geen vent was en dat hij het wel even voor zou doen, het resultaat was dat de Jawa alsnog terugsloeg en mijn vader over het zadel heen gekatapulteerd werd en zijn houten klomp in twee stukken lag. Overigens heeft mijn Jawa de tand der tijd niet overleefd, de ketting brak en sloeg vast in het frame met als gevolg dat er een tandwiel in de versnellingsbak afbrak en ik heb er nooit een nieuwe voor kunnen vinden en alles is afgevoerd naar de oud ijzer handel. Deze eerste motorfiets zit in mijn geheugen gegrift als een anker dat nooit meer van de zeebodem losgetrokken kan worden en het heeft mijn verdere motorleven wel bepaald en ik rij nu nog motor, wel met elektrische starter, want mijn linker poot heeft nu nog een trauma van die Jawa.
Het was mijn eerste motorfiets, een Jawa 250, een 1 cilinder, ik was 13 jaar oud, het was een cadeau’tje van mijn vader, een geheel omgebouwde wegmotor naar een crossmotor, het ding was van ergens uit 1955 maar dat mocht de pret niet drukken, het had noppenbanden, een breed crossstuur en en open uitlaat, er zat meer vermogen in dan ik als onervaren rijder aankon, ik had er mijn handen vol aan en ik leerde ermee rijden in de Handelse bossen en op het Gemertse circuit en reed ermee van dorp tot dorp door de Brabantse bossen, dat was toen heel gewoon, tot ik op een dag ermee op de openbare weg reed in Handel en aangehouden werd door een politieagent, deze vertelde mij dat ik verder lopend naar huis moest, anders zou deze het aan mijn moeder vertellen dat ik op de openbare weg gesnapt was, hier had ik niet zoveel trek in daar ik regelmatig benzinegeld van mijn moeder kreeg om te gaan rijden, en ik ben lopend naar huis gegaan naar de Rooye Asch in Handel. De Jawa was overigens een zeer bijzondere motor, de versnellingspook kon je induwen richting het motorblok en omhooghalen en dan was het de kickstarter, een kickstarter die een bijzondere eigenschap had dat als je de versnellingspook bediende, en je hield deze bediend, dus naar beneden of naar boven, dan was het ook een voetkoppeling die je ook kon laten opkomen, 1 pook die drie verschillende functie’s heeft op een motorfiets dat had en heeft alleen Jawa, een geniaal ontwerp dus. Een leuk verhaal daarbij is; dat de Jawa tijdens het starten terugsloeg en dat was en gemene klap, er zat een winkelhaak in mijn gympie, mijn vader stond er lachend naar te kijken en vertelde mij dat ik geen vent was en dat hij het wel even voor zou doen, het resultaat was dat de Jawa alsnog terugsloeg en mijn vader over het zadel heen gekatapulteerd werd en zijn houten klomp in twee stukken lag. Overigens heeft mijn Jawa de tand der tijd niet overleefd, de ketting brak en sloeg vast in het frame met als gevolg dat er een tandwiel in de versnellingsbak afbrak en ik heb er nooit een nieuwe voor kunnen vinden en alles is afgevoerd naar de oud ijzer handel. Deze eerste motorfiets zit in mijn geheugen gegrift als een anker dat nooit meer van de zeebodem losgetrokken kan worden en het heeft mijn verdere motorleven wel bepaald en ik rij nu nog motor, wel met elektrische starter, want mijn linker poot heeft nu nog een trauma van die Jawa.
Zo’n nieuwe Perak is helemaal niet verkeerd!
Wat zou zoiets moeten kosten?
Ff nagezocht; bijna €7000,- ! Mwoh toch maar niet. Even overlegd met m’n Shadow750ACE, die gaat niet akkoord.
Zo’n nieuwe Perak is helemaal niet verkeerd!
Wat zou zoiets moeten kosten?
Heb twee x cz gehad, 125 en 175 cc. Met plezier gereden. daarna california. stuurde heerlijk en snel, anls die reed.
Wel hoog verbruik voor zo’n kleine motor,350 ccc.
Blijkbaar maakte het de mensen in voormalige Oostblok-Landen heel erg gelukkig als ze een van deze, lokaal geproduceerde, voertuigen bezaten net als wij aan oude voertuigen hechten…. het was een andere tijd en voor veel mensen ook een gelukkige tijd…..
Ik hè een aantal keren een CZ 175 cv gehad van 1965.Fijne motor en ook zuinig.Dat er DKW techniek is gebruikt bij JAWA en CZ,is misschien wel logisch.DKW was in die tijd een grote motor en autobouwer.DKW maakte ook deel uit van Auto Union,waar ook Wanderer bij in zat.Ik heb eens gehoord,dat JAWA staat voor Janusz Wanderer.
Ostalgie is een mooi begrip: alles wat ooit vanachter het IJzeren Gordijn kwam en hier slechts met dichtgeknepen neus werd bekeken al dan niet gepaard met een kleine glimlach, gaat nu weer tegen volwassen prijzen terug naar het Oosten.
Jawa’s, Trabi’s, Wisla’s en PMZ’s; voormalige Oostblokkers rollen over elkaar heen en trekken gretig de portemonnaie..
Waanzin…