Alfa Romeo 1900 M ARI “Matta”: het gekste terreinbeest van Alfa Romeo

De Alfa Romeo 1900 M AR51 “Matta” was een militaire 4×4 terreinwagen – een verrassende rol voor het sportieve merk Alfa Romeo. Slechts zo’n 2000 stuks werden begin jaren 50 gebouwd.

Denk je bij Alfa Romeo aan een stoere Jeep-achtige terreinwagen? Waarschijnlijk niet. Toch bouwde Alfa Romeo in de vroege jaren 50 de Alfa Romeo 1900 M ARI, beter bekend onder de bijnaam “Matta” – Italiaans voor “gek”. Die naam kreeg hij niet zomaar: dit vierwielaangedreven voertuig had een sportwagenhart onder de motorkap en gedroeg zich off-road als een echte klimmer. Het resultaat was een van de onwaarschijnlijkste Alfa’s ooit, een terreinbeest dat moeiteloos mee kon komen op onverhard terrein én op de normale weg.

Gebouwd als Italiaanse Jeep met sporthart

Na de Tweede Wereldoorlog zocht het Italiaanse leger een eigen lichte verkenningswagen – een “Autovettura da Ricognizione” (AR) – als alternatief voor de Amerikaanse Jeep. Concurrent Fiat had al een voorsprong met zijn ontwerp (de later beroemde Campagnola), maar Alfa Romeo wilde de strijd aangaan. Topingenieur Giuseppe Busso kreeg eind 1950 slechts een paar maanden de tijd om een 4×4 te ontwikkelen die de Fiat kon overtreffen in snelheid en klimvermogen. Busso greep daarom naar wat Alfa in huis had: de gloednieuwe 1.9-liter viercilinder DOHC-motor uit de Alfa 1900 personenwagen.

Die geavanceerde motor had twee bovenliggende nokkenassen, een aluminium cilinderkop en een dry-sump smering – destijds ongekend in een terreinwagen. Ter vergelijking: Jeeps en Land Rovers uit die tijd gebruikten eenvoudige motoren met zij- of kopkleppen. Alfa’s keuze voor race-technologie gaf de 1900 M een sportief hart en een duidelijk prestatievoordeel. De motor werd wel iets getemd; van 80 pk in de sedan naar circa 65 pk in de Matta, met lagere compressie zodat hij ook op mindere brandstof liep.

Busso’s eerste prototype combineerde onderdelen van een Land Rover met Alfa’s eigen motor. Al snel werd het ontwerp verbeterd: de uiteindelijke 1900 M AR51 (zoals het model intern heette) kreeg een volledig nieuw ladderchassis met onafhankelijke voorwielophanging (torsiestaafveren en dubbele draagarmen) en een starre achteras.

Opvallend was het gebruik van dure Houdaille-rotatiedempers – hetzelfde type instelbare schokdempers als op Alfa’s Formule 1-wagen uit die tijd. Vierwielaandrijving was inschakelbaar op moeilijk terrein (standaard reed hij met achterwielaandrijving), en een tussenbak met lage gearing (verhouding 1:3,83) zorgde voor indrukwekkende klimcapaciteiten. Busso verwerkte zelfs een sperdifferentieel achter, vergrendelbaar met een hendel naast de bestuurder – iets wat destijds zelfs de Land Rover niet had.

Een “gekke” Alfa verovert terrein én Mille Miglia

De terreinprestaties van de Alfa Matta waren al snel onderwerp van legendes. Tijdens tests en demonstraties reed Busso met de Matta moeiteloos de trappen van de basiliek van Assisi op en af – net zoals de Amerikaanse Jeep ooit de Capitol-trappen bedwong. Alfa’s directeur Iginio Alessio zag hoe het voertuig schijnbaar onbegaanbaar terrein trotseerde en riep uit: “Roba da matti!”. (“Dit is gekkenwerk!”) Die kreet bleef hangen – en zo werd de bijnaam Matta geboren. Dat “gekke” karakter toonde zich ook op het racecircuit.

In de Mille Miglia van 1952 (de enige editie met een aparte militaire klasse) deden twee Matta’s mee als militaire equipes. Eén viel uit, maar de andere finishte na 16 uur en 54 minuten – liefst 41 minuten vóór de eerste Fiat Campagnola. De Alfa won daarmee overtuigend zijn klasse, wat destijds voor opgetrokken wenkbrauwen zorgde. Een Alfa terreinwagen die een race wint? Gek maar waar!

Uiteindelijk mocht het niet baten voor Alfa’s militaire ambities. De Fiat Campagnola voldeed óók aan de eisen en was veel goedkoper en eenvoudiger te produceren. Het Italiaanse leger gunde de grote order aan Fiat, waardoor Alfa’s 1900 M een zeldzame verschijning bleef. Tussen 1952 en 1954 bouwde Alfa Romeo in totaal slechts rond de 2000 exemplaren van de militaire AR51 en nog circa 150 stuks van de civiele AR52 variant. Decennia later zou Alfa Romeo zich niet meer wagen aan een eigen Jeep-achtig voertuig. Pas in 2016 (met de Stelvio SUV) ging het merk weer de onverharde weg op, zij het zonder de extreme aanpak van de Matta.

Deze Alfa Romeo 1900 M ARI “Matta” blijft een fascinerend hoofdstuk in de Alfa-historie. Hij bewijst dat Alfa Romeo meer in huis had dan sportwagens en limo’s – zelfs een brute off-roader met competitiegenen. Vandaag de dag zijn de overgebleven Matta’s gewilde collector’s items. Ze herinneren ons eraan hoe Alfa’s “gekste” project ooit toch zijn stempel heeft gedrukt, zowel op offroad-terrein als in de Mille Miglia-annalen.

(hieronder gaat het nog verder met wat foto’s.)